Rủi ro 30% xảy ra không có nghĩa là cộng thêm 30% tác động: đưa rủi ro sự kiện vào mô phỏng tiến độ

Tình huống minh hoạ

Tình huống và số liệu dưới đây là giả định, dùng để minh hoạ.

Dự án mở rộng nhà máy chế biến thực phẩm có một rủi ro được chấm điểm cao trong sổ rủi ro: giấy phép môi trường cho hạng mục xử lý nước thải bị chậm. Đội ước lượng:

• Xác suất xảy ra: 30%.
• Nếu xảy ra, hạng mục lắp đặt hệ thống xử lý bị lùi: ít nhất 20 ngày, nhiều khả năng 30 ngày, tối đa 40 ngày. Hạng mục này nằm trên đường găng.

Để "định lượng", PM tính giá trị kỳ vọng: 30% × 30 ngày = 9 ngày, rồi cộng 9 ngày vào thời lượng hạng mục lắp đặt. Lịch mới trông hợp lý, mọi người yên tâm.

Ba tháng sau, giấy phép bị chậm thật. Dự án trễ 33 ngày, và 9 ngày "dự phòng" chẳng giúp được bao nhiêu.

Hai loại bất định khác nhau

Phụ lục J (JCL) của NASA Cost Estimating Handbook phân biệt rõ hai thành phần cần đưa vào phân tích:

1. Bất định (uncertainty) của thời lượng và chi phí: biến động vốn có của mọi ước lượng, luôn luôn hiện diện. Ví dụ hạng mục lắp đặt "khoảng 45–60 ngày".
2. Rủi ro rời rạc (discrete risk): sự kiện có thể xảy ra hoặc không, có xác suất xảy ra và hậu quả. Ví dụ giấy phép bị chậm.

Hai loại này cần cách mô hình hoá khác nhau. Gộp rủi ro sự kiện vào thời lượng dưới dạng giá trị kỳ vọng là xoá mất bản chất "có hoặc không" của nó.

Vì sao cộng giá trị kỳ vọng vào lịch là sai cách

Phân phối kết quả của một rủi ro sự kiện là hai đỉnh (bimodal):

Không có kịch bản nào dự án trễ đúng 9 ngày. Con số 9 ngày hữu ích để so sánh và xếp hạng rủi ro, hay để cộng dồn kỳ vọng của nhiều rủi ro độc lập, nhưng khi cộng thẳng vào lịch nó tạo ra cảm giác an toàn giả:

• Ở mức P50, lịch đã dư 9 ngày (vì 70% trường hợp rủi ro không xảy ra).
• Ở mức P80, lịch thiếu nghiêm trọng (vì 30% > 20%, nên P80 gần như chắc chắn rơi vào nhánh rủi ro xảy ra).

Cách đưa rủi ro sự kiện vào mô phỏng

Theo phụ lục JCL của NASA, trong mô hình tiến độ một rủi ro sự kiện được xử lý gắn vào mạng, nhưng hoạt động này chỉ "bật" trong đúng tỷ lệ số lần lặp bằng xác suất xảy ra. Khi rủi ro không xảy ra, thời lượng và chi phí của nó bằng 0; khi xảy ra, nó nhận thời lượng và chi phí tác động đã định.