Số 367Quản lý Mua sắm

Đường sắt khổ tiêu chuẩn Mombasa – Nairobi (Kenya): chỉ định thầu theo khoản vay và hai phán quyết trái chiều của toà

Kenya xây tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn Mombasa – Nairobi với khoảng 90% vốn giai đoạn 1 vay từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc, giao thầu trực tiếp cho công ty mẹ của CRBC thay vì đấu thầu quốc tế. Năm 2020, Toà phúc thẩm phán quyết Kenya Railways vi phạm Hiến pháp và luật mua sắm công; năm 2023, Toà tối cao huỷ phán quyết đó vì xem đây là hợp đồng giữa hai chính phủ. Bài học về lựa chọn phương thức mua sắm và giải trình.

Nguyễn Thu Hà, PMP

07/09/2026

3 phút đọc 0

Bình luận0

Bối cảnh thực tế

Tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn (SGR) Mombasa – Nairobi là một trong những dự án hạ tầng đắt nhất của Kenya, khai trương năm 2017. Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc (Exim) tài trợ khoảng 90% giai đoạn 1, Chính phủ Kenya góp phần còn lại.

Exim yêu cầu nhà thầu được ngân hàng chấp thuận; theo Wikipedia, Kenya đã bỏ kế hoạch đấu thầu quốc tế và ký hợp đồng với công ty mẹ của China Road and Bridge Corporation (CRBC).
Kenya đặt điều kiện khoảng 40% chi phí dự án phải chi cho vật tư, dịch vụ trong nước; công ty con của CRBC nhận quyền vận hành 10 năm đầu.
Ông Okiya Omtatah và Hội Luật gia Kenya kiện, cho rằng dự án dùng tiền của người dân nhưng chỉ định một nhà thầu. Ngày 19/6/2020, Toà phúc thẩm phán quyết Kenya Railways vi phạm Điều 227(1) Hiến pháp và Luật Mua sắm công 2005, bác lập luận rằng hiệp định vay buộc phải chọn CRBC.
Ngày 16/6/2023, Toà tối cao huỷ phán quyết của Toà phúc thẩm, xác định việc mua sắm được thực hiện như một hợp đồng giữa hai chính phủ và không vi phạm Điều 227 Hiến pháp.
Theo Wikipedia, tới năm 2020 chi phí vận hành vẫn vượt doanh thu; tháng 7/2020, nhiều quan chức bị bắt vì cáo buộc tham nhũng liên quan tới cấp đất cho tuyến đường.

Phân tích nguyên nhân theo chuẩn PMP

Điều kiện tài trợ quyết định phương thức mua sắm
Khi bên cho vay gắn khoản vay với nhà thầu, bên mua mất đòn bẩy cạnh tranh về giá và chất lượng. Kế hoạch quản lý mua sắm phải đánh giá đánh đổi này một cách công khai trước khi ký.
Thiếu cơ sở để chứng minh giá trị đồng tiền
Không có cạnh tranh thì cần các công cụ thay thế: ước tính độc lập, so sánh với dự án tương tự, kiểm toán chi phí. Thiếu những điều này, mọi nghi ngờ về giá đều khó bác bỏ.
Rủi ro pháp lý kéo dài nhiều năm
Hai phán quyết trái chiều cho thấy cơ sở pháp lý của phương thức chỉ định chưa rõ ràng ngay từ đầu. Rủi ro tuân thủ cần được làm rõ bằng ý kiến pháp lý trước khi cam kết.

Số 472Quản lý Mua sắm

Đường sắt bờ biển phía Đông ECRL (Malaysia, 2016–2019): dừng dự án, đàm phán lại hợp đồng EPCC và giảm giá từ 65,5 xuống 44 tỷ ringgit

Hợp đồng EPCC tuyến đường sắt ECRL ký với China Communications Construction Company (CCCC) tháng 11/2016 có giá 65,5 tỷ ringgit cho giai đoạn 1 và 2. Chính phủ mới năm 2018 tạm dừng dự án vì chi phí quá cao, nhưng chấm dứt hợp đồng sẽ tốn khoảng 21,78 tỷ ringgit. Sau nhiều tháng đàm phán, thoả thuận bổ sung ngày 12/4/2019 hạ giá xuống 44 tỷ ringgit nhờ đổi hướng tuyến, cắt hầm dài và tăng tỷ lệ nhà thầu trong nước. Bài học về điều khoản chấm dứt và đòn bẩy đàm phán.

0 0 025/10/2026

Số 507Quản lý Mua sắm

Sự sụp đổ của Synapse (Mỹ, 2023–2025): nhà cung cấp hạ tầng "ngân hàng như một dịch vụ", sổ cái lệch 60–90 triệu USD và hàng nghìn người không rút được tiền

Synapse cung cấp phần mềm nối các ứng dụng fintech với ngân hàng đối tác và giữ sổ cái ghi nhận tiền của người dùng. Từ năm 2023, số liệu của Synapse đã không khớp với ngân hàng. Khi Synapse phá sản (4/2024) và ngừng hoạt động, các ngân hàng phát hiện khoản thiếu hụt 60–90 triệu USD; hàng nghìn người không rút được tiền trong nhiều tuần, nhiều tháng. Bài học về quản lý mua sắm và nhà cung cấp: thuê ngoài một chức năng không có nghĩa là thuê ngoài trách nhiệm.

0 0 024/10/2026

Số 497Quản lý Mua sắm

Bệnh viện Nhi Quốc gia Ireland (2013–2026): từ dự toán 790 triệu euro lên khoảng 2,2 tỷ, khi hợp đồng được ký trên một ngân sách mà chính kiểm toán gọi là “có lỗi từ đầu”

Bệnh viện Nhi Quốc gia ở Dublin được dự toán 790 triệu euro năm 2013, 983 triệu năm 2017, rồi 1,43 tỷ cuối năm 2018. Rà soát độc lập của PwC (2019) cho thấy 65% phần tăng lẽ ra phải được nhận diện trước khi phê duyệt phương án đầu tư, và quy trình chốt “giá tối đa đảm bảo” với nhà thầu được điều phối kém. Đến tháng 3/2026, dự án khoảng 2,2 tỷ euro vẫn ở mốc hoàn thành thứ 18 do nhà thầu đưa ra. Bài học về mua sắm và quản lý hợp đồng cho công trình phức tạp.

0 0 015/10/2026

Đường sắt khổ tiêu chuẩn Mombasa – Nairobi (Kenya): chỉ định thầu theo khoản vay và hai phán quyết trái chiều của toà

Bối cảnh thực tế

Phân tích nguyên nhân theo chuẩn PMP

Điều kiện tài trợ quyết định phương thức mua sắm

Thiếu cơ sở để chứng minh giá trị đồng tiền

Rủi ro pháp lý kéo dài nhiều năm

Hợp đồng vận hành gắn với nhà thầu xây dựng

Lẽ ra PM nên làm gì

Bước 1: Đánh giá phương án tài trợ – mua sắm như một quyết định

Bước 2: Bộ công cụ kiểm chứng khi không có cạnh tranh

Bước 3: Làm rõ cơ sở pháp lý trước khi ký

PM Takeaway (Bài học rút ra)

Nguồn tham khảo

Trắc nghiệm tình huống PMP

Nếu là cố vấn của Chính phủ Kenya năm 2014, bạn khuyến nghị gì về khoản vay gắn nhà thầu?

Tình huống này hữu ích với bạn?

Bình luận (0)