Biểu đồ kiểm soát: tính giới hạn kiểm soát và khi nào quá trình "mất kiểm soát" dù mọi điểm vẫn trong giới hạn?

Giới hạn kiểm soát thường đặt ở trung bình ± 3σ của chính dữ liệu quá trình (theo truyền thống của Shewhart). Ví dụ (minh hoạ): trung bình 50 mm, σ = 2 mm → UCL = 56, LCL = 44.

Giới hạn đặc tả (specification limits) đến từ yêu cầu của khách hàng/hợp đồng, ví dụ 45–55 mm. Hai loại giới hạn này độc lập: quá trình có thể "trong kiểm soát" nhưng vẫn làm ra sản phẩm ngoài đặc tả (ở ví dụ trên, giới hạn kiểm soát 44–56 rộng hơn đặc tả 45–55 → quá trình không đủ năng lực dù ổn định).

Khi nào quá trình mất kiểm soát

1. Có điểm nằm ngoài giới hạn kiểm soát.
2. Có chuỗi điểm bất thường dù vẫn trong giới hạn — dấu hiệu có nguyên nhân đặc biệt (special cause):
   • Một chuỗi liên tiếp nằm cùng một phía đường trung bình. Tài liệu luyện thi PMP hay dùng "quy tắc bảy" (rule of seven): 7 điểm liên tiếp cùng phía. Bộ quy tắc Western Electric dùng ngưỡng 8 điểm; các bộ quy tắc khác (Nelson, Wheeler) có ngưỡng riêng.
   • Chuỗi điểm liên tục tăng hoặc giảm (xu hướng).

Áp dụng cho đề: 7 điểm liên tiếp phía trên đường trung bình → quá trình mất kiểm soát, cần điều tra nguyên nhân (đổi nguyên liệu, máy móc lệch chuẩn, người mới…). Không phải "điều chỉnh ngay" một cách mù quáng và không phải "bỏ qua".

Lưu ý: bộ quy tắc phải được chọn trước khi xem dữ liệu, tránh "soi" để tìm tín hiệu.

Nguồn:

• Wikipedia — Control chart
• Wikipedia — Western Electric rules