Liên danh GUPC thắng gói âu tàu thứ ba của kênh đào Panama với giá khoảng 3,12 tỷ USD, thấp hơn nhà thầu xếp thứ hai khoảng 1 tỷ USD. Vài năm sau, nhà thầu đòi thêm khoảng 1,6 tỷ USD, đe doạ dừng thi công và kéo chủ đầu tư vào nhiều vụ trọng tài. Bài học về phân tích giá bất thường, phân bổ rủi ro địa chất và quản trị claim.
Với hợp đồng thiết kế – thi công giá cố định, nhà thầu bỏ giá thấp chỉ còn cách bù lỗ qua yêu cầu thay đổi và claim. Rủi ro này đã được cảnh báo từ trước khi ký. Chủ đầu tư cần chuẩn bị trước năng lực quản trị claim trong quy trình Kiểm soát mua sắm (Control Procurements): hồ sơ hiện trường đầy đủ, thời hạn thông báo, cơ chế hội đồng xử lý tranh chấp (dispute board) và đội ngũ pháp lý – kỹ thuật đủ mạnh. Nhờ chuẩn bị tốt, ACP thắng phần lớn các vụ trọng tài, nhưng vẫn mất nhiều năm và chi phí pháp lý lớn.
Tranh chấp xoay quanh việc ai gánh rủi ro chất lượng đá bazan và điều kiện địa chất. Hợp đồng nói chủ đầu tư không bảo đảm, nhưng nhà thầu vẫn khai thác được kẽ hở để mở claim. Theo nguyên tắc phân bổ rủi ro, bên kiểm soát rủi ro tốt nhất nên gánh rủi ro đó. Với điều kiện ngầm, cách làm phổ biến là đưa vào hợp đồng một báo cáo nền địa chất (geotechnical baseline report) làm mốc chung: điều kiện vượt mốc thì chủ đầu tư chịu, trong mốc thì nhà thầu chịu.
Một liên danh bỏ giá thấp hơn chi phí thực sẽ chịu áp lực dòng tiền rất lớn và dùng việc dừng thi công làm đòn bẩy đàm phán. Tiêu chí lựa chọn cần kiểm tra khả năng tài chính của từng thành viên, bảo lãnh thực hiện, bảo lãnh của công ty mẹ và mức chịu đựng tổn thất của liên danh. Chủ đầu tư cũng cần tính trước phương án khi nhà thầu dừng việc.
Trong Kế hoạch quản lý mua sắm (Procurement Management Plan), quy định sẵn cách xử lý khi giá chào lệch xa ước tính độc lập. Các ngưỡng dưới đây mang tính minh hoạ, cần điều chỉnh theo quy mô và lĩnh vực:
Đánh giá bình thường theo tiêu chí kỹ thuật – tài chính đã công bố.
Yêu cầu giải trình chi tiết đơn giá, biện pháp thi công, nguồn vật liệu; mời chuyên gia độc lập rà soát.
Phân tích giá hợp lý bắt buộc; chỉ trao thầu khi nhà thầu chứng minh được khả năng thực hiện và nộp bảo đảm bổ sung.
Đưa báo cáo nền địa chất, yêu cầu vật liệu (ví dụ cấp phối bê tông có tuổi thọ thiết kế 100 năm) và trách nhiệm thử nghiệm vật liệu vào Bản mô tả công việc (Statement of Work, SOW). Mỗi rủi ro lớn cần có một bên chịu trách nhiệm ghi rõ trong hợp đồng.
Bảo lãnh thực hiện, bảo lãnh tạm ứng, bảo lãnh của công ty mẹ của từng thành viên liên danh và trách nhiệm liên đới. Các bảo đảm này giảm sức mạnh của lời đe doạ dừng thi công.
Lập nhật ký sự kiện, biên bản hiện trường, sổ theo dõi thay đổi (change log) và yêu cầu nhà thầu thông báo đúng hạn theo hợp đồng. Ưu tiên đàm phán, rồi hội đồng xử lý tranh chấp, trọng tài là lựa chọn sau cùng.
Lập kế hoạch dự phòng gồm phương án tạm ứng có điều kiện, quyền tiếp quản công trường (step-in) và danh sách nhà thầu thay thế. Báo cáo sớm cho nhà tài trợ dự án (sponsor) và các bên liên quan để có quyết định kịp thời.
Giá thầu thấp nhất chưa chắc là giá trị tốt nhất: một mức giá không đủ để làm xong công việc chỉ đẩy chi phí sang giai đoạn claim và trọng tài. PM bên mua cần nhận diện giá bất thường từ lúc chọn thầu, phân bổ rủi ro rõ ràng trong hợp đồng và chuẩn bị năng lực quản trị claim trước khi tranh chấp xảy ra.
Nguồn: gCaptain (Reuters): Lowball bid comes back to haunt Panama Canal expansion (mở trong thẻ mới)
Bạn chọn phương án nào?