Story point bị dùng làm KPI thưởng: khi velocity "tăng vọt" mà sản phẩm không tốt lên

Tình huống minh hoạ

Tình huống dưới đây là giả định, dùng để minh hoạ.

Một công ty công nghệ giáo dục phát triển nền tảng học trực tuyến cho học sinh trung học, có bốn đội Scrum. Để "đo năng suất", ban giám đốc ban hành chính sách: thưởng quý của mỗi đội tính theo tổng story point hoàn thành, đội có velocity cao nhất được thưởng thêm.

Sau hai quý, anh Duy – Head of Delivery – thấy những điều kỳ lạ:

• Velocity trung bình của các đội tăng từ khoảng 30 lên 55 point/sprint.
• Story trước đây ước 3 point nay được ước 8 point; một story "sửa chữ trên nút bấm" được ước 5 point.
• Các đội từ chối giúp nhau vì "giúp đội khác không được tính point".
• Story khó, rủi ro cao (như tích hợp thanh toán học phí) bị đẩy lùi vì "ăn point chậm".
• Số tính năng phát hành và chỉ số học sinh sử dụng hàng tuần gần như không đổi.

Phân tích theo PMBOK® Guide

Story point là đơn vị ước lượng tương đối về quy mô, độ phức tạp và rủi ro của công việc, do chính đội xác định. Mỗi đội có thang đo riêng; 5 point của đội A không bằng 5 point của đội B. Velocity là tổng point đội hoàn thành mỗi sprint, chủ yếu dùng để đội tự lập kế hoạch (dự báo bao nhiêu việc có thể nhận). Agile Practice Guide cũng lưu ý velocity mang tính riêng của từng đội và không nên dùng để so sánh giữa các đội.

Measurement Performance Domain của PMBOK® Guide 7 cảnh báo các bẫy đo lường, trong đó có:

• Hiệu ứng Hawthorne: việc đo một thứ sẽ ảnh hưởng tới hành vi của người được đo.
• Chỉ số phù phiếm (vanity metric): con số trông đẹp nhưng không giúp ra quyết định.
• Sử dụng sai thước đo (misusing metrics): tập trung vào chỉ số ít quan trọng hoặc dùng thước đo ngắn hạn thay cho mục tiêu dài hạn.
• Làm mất động lực (demoralization): chỉ tiêu không thực tế hoặc đo để trừng phạt khiến đội nản lòng.

Hiện tượng trong tình huống cũng thường được gọi là định luật Goodhart: khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó không còn là thước đo tốt.

Nguyên tắc liên quan: Focus on value – đo giá trị bàn giao, không đo hoạt động; Create a collaborative project team environment – KPI theo đội riêng lẻ phá vỡ hợp tác.

Nguyên nhân gốc:

1. Nhầm lẫn giữa công cụ lập kế hoạch nội bộ và thước đo năng suất.
2. Gắn thưởng trực tiếp với chỉ số đội tự kiểm soát được, dẫn tới "lạm phát point".