Theo Kiểm toán Nhà nước Anh (NAO, 7/2024), Bộ Giao thông ước tính chi phí hoàn thành Giai đoạn 1 của HS2 là 45–54 tỷ bảng, HS2 Ltd ước 49–57 tỷ bảng, đều vượt khung vốn 44,6 tỷ bảng (giá 2019). Chính phủ đã huỷ Giai đoạn 2 vào tháng 10/2023. Phân tích EAC, TCPI, phương pháp định giá rủi ro và hợp đồng.
NAO ghi nhận các ưu đãi trong hợp đồng xây dựng chính không giúp kiểm soát chi phí và nâng năng suất như kỳ vọng. Dù khối lượng đi đúng tiến độ, CPI vẫn xấu — một ví dụ cho thấy SPI tốt không đảm bảo hiệu quả chi phí.
Làm chậm công việc để không vượt hạn mức năm giúp giảm nhu cầu vốn ngắn hạn nhưng làm tăng tổng chi phí (chi phí cố định kéo dài, lạm phát, huy động lại). Đây là xung đột giữa giới hạn cấp vốn (funding limit) và đường cơ sở chi phí mà quy trình Xác định ngân sách cần đối chiếu từ đầu.
Như NAO khuyến nghị, chủ đầu tư và đơn vị triển khai phải thống nhất phương pháp ước tính (bao gồm định giá rủi ro) và chi phí cuối cùng của Giai đoạn 1 trước khi thỏa thuận khung vốn mới với Bộ Tài chính. Ước tính nên công bố ở nhiều mức tin cậy (P50, P80) để người quyết định thấy rõ mức rủi ro.
Khi CPI lũy kế dưới 1, tính TCPI theo BAC. Nếu TCPI cần đạt cao hơn nhiều so với CPI hiện tại, khung vốn cũ không còn khả thi và phải trình tái lập ngân sách:
TCPI(BAC) − CPI ≤ 0,05: có thể giữ BAC với hành động khắc phục tập trung.
Chênh lệch 0,05–0,10: cần kế hoạch khắc phục có số liệu và báo cáo nhà tài trợ hằng tháng.
Chênh lệch > 0,10: dùng TCPI theo EAC, trình tái lập đường cơ sở và khung vốn.
Thiết kế lại cơ chế khuyến khích: chia sẻ khoản tiết kiệm và khoản vượt (pain/gain share), có mức trần cho phần chủ đầu tư gánh. Theo dõi năng suất của nhà thầu bằng chỉ số đơn giá thực tế so với kế hoạch theo từng gói công việc.
Mỗi đề xuất làm chậm công việc để khớp ngân sách năm phải đi kèm phân tích tổng chi phí vòng đời (chi phí cố định, lạm phát, huy động lại). Quyết định thuộc về nhà tài trợ, với đầy đủ dữ liệu đánh đổi.
Xác định rõ dự phòng tổng thể của chương trình, ai giữ, ai được giải ngân, theo điều kiện nào; cơ chế cấp vốn hằng năm phải gắn với đường cơ sở đã thống nhất.
Khi chủ đầu tư và đơn vị triển khai không thống nhất được cách định giá rủi ro, dự án không có một ngân sách thật — chỉ có hai con số để tranh luận. Thống nhất phương pháp ước tính và kiểm tra TCPI sớm là điều kiện để giữ quyền kiểm soát chi phí.
Bạn chọn phương án nào?